Chuyện về những cánh rừng thiêng

Thứ ba - 02/04/2019 16:26
“Thế giới tâm linh là thế giới của cái thiêng, mà ở đó chỉ có cái cao cả, lương thiện và đẹp đẽ mới có thể vươn tới. Cả cộng đồng tôn thờ và cố kết nhau lại trên cơ sở cái “thiêng” ấy. Cái “thiêng” ấy chính là Thần” (Vũ Tự Lân). Đem quan niệm về cái “thiêng” ấy soi vào những cánh rừng còn tồn tại được trên các bản mường người Thái ở huyện miền núi Quỳ Hợp hiện nay, thấy nó vừa đúng cả về mặt tâm linh, cả về luật pháp và cả về sự cố kết bền chặt của cộng đồng dân tộc Thái.
Từ lâu lắm rồi, có những cánh rừng xanh tốt còn tồn tại được cho đến tận ngày nay là nhờ cái “thiêng” ấy, cũng chính là nhờ thần linh (tức hương hồn cha ông) vậy.
Ngày trước, người Thái định cư ở đâu là hình thành bản ở đó. Bản là đơn vị cư dân cơ sở trong xã hội Thái ngày trước. Được hình thành từ trong lịch sử tộc người, bản là đơn vị cư dân ổn định nhất, có ranh giới đất đai rõ rệt. Phạm vi đất bản có thung lũng, núi rừng. Vùng “lãnh thổ” mỗi bản của người Thái thường được chia làm hai khu vực, một là “khu vực đầu nguồn” nước; hai là “khu vực cấm”. Trong “khu vực cấm” lại được chia làm hai mảng: Mảng rừng tự nhiên là để khai thác lâm thổ sản, săn bắn, làm nương rẫy…; mảng còn lại là mảng “rừng thiêng” để phục vụ cho cuộc sống tâm linh, thường được gọi là “Đống” (hoặc Đông, tiếng Kinh gọi là Nghĩa địa - là nơi để chôn cất ngươi chết). Ngay từ khi lập bản, song song với việc dựng nhà, khai ruộng lúa nước ven khe suối... là việc tìm một vùng đất để làm Đống. Vùng đất này được khoanh lại, có ranh giới rõ ràng, được cả bản nhất trí và được chính quyền cấp trên của bản chấp nhận. Người chết đầu tiên của bản được chôn trong Đống sẽ trở thành người chủ của Đống (tiếng Thái Tày Mường gọi là “nhả chiêng tong”). Người chết thứ 2 tiếp theo được chôn ở Đống trở thành người canh cửa Đống (gọi là “Nhả cái cón”).

Khi đã hình thành Đống thì cương vực của Đống là “bất khả xâm phạm”. Ai cố tình xâm phạm khu vực Đống (như: Chặt cây, phát nương, đốt lửa, gieo trồng, hái lượm, thả rông trâu bò, giấu của ăn cắp trong Đống…) sẽ bị dân bản trừng phạt rất nặng, phải có lợn to trên 50kg cho bản cúng Đống để lấy lại sự bình an. Bị phạt rồi mà người bị phạt sẽ còn mang tiếng suốt đời.

Đống là nơi “thiêng” như vậy, cho nên từ xưa đến nay, cây rừng luôn mọc bình yên trong khu vực của Đống. Người Thái có tục “đào sâu, chôn chặt”, đã chôn người chết xuống Đống rồi thì không bao giờ đào lên nữa. Khu vực Đống bởi thế mà rất cô tịch, chỉ có tiếng chim kêu trên những cành cây cao. Dưới mặt đất trong Đống đầy các thứ lâm sản có thể sử dụng được, rất nhiều các loài thú nhỏ đến cư trú, bởi không ai săn bắt chúng. Có những Đống cây mọc thành một cánh rừng già, toàn những cây cao, to, có cây to đến hai, ba người ôm mới hết gốc của nó. Những cây to này tự gãy do mưa bão. Gãy xuống rồi cũng chẳng ai dám chặt cây về làm gì, người ta quan niệm những cây to ở trong Đống đều là cây của thần linh, cho dù đưa về làm cột nhà hoặc làm củi thôi, cũng không yên ổn, người nhà ấy quanh năm sẽ ốm đau không làm được gì. Nếu những cây ấy đổ xuống đè tấp lên nấm mộ nào thì người nhà phải có lợn to đem cúng Đống, xin phép “Nhả Chiêng Tong” (tức là chủ của Đống như đã nói ở trên) cho người nhà được chặt cành cây, dọn sạch cây đổ tấp lên mộ của ông bà, cha mẹ, để người nằm dưới đất được yên hồn. Công việc phải được làm xong ngay trong ngày hôm ấy, khi đêm xuống là phải ra khỏi Đống, không được chần chừ ở lại. Mọi sự viếng thăm, đốt hương cắm trên mộ người thân ở trong Đống đều phải được dịp mới thực hiện, ai làm trái sẽ bị phạt rất nặng (dân bản phạt đã đành, còn bị thần Đống phạt tiếp nữa, phạt đến ba đời mới hết), dịp ấy chính là trong bản có người chết, đến ngày khiêng quan tài của người chết đi chôn, mọi người mới được đi theo vào Đống để phát dọn quanh mộ và thắp hương cho người thân của mình, công việc ấy cũng phải làm nhanh cho kịp hội chôn cất người mới chết, khi họ ra khỏi Đống thì tất cả những người vào Đống để phát dọn mồ và thắp hương cũng phải ra theo, không ai được chù chần ở lại...


Vào thời thực dân Pháp xâm lược nước ta, không chỉ ở miền xuôi mà người miền núi cũng luôn nổi dậy đánh lại quân Pháp. Ở vùng Khủn Tinh cũ (ngày nay là huyện Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An), ngoài những cuộc khởi nghĩa lớn được lưu lại trong sử sách và truyền thuyết trong vùng như khởi nghĩa Tồng Lôi (thuộc xã Châu Đình, huyện Quỳ Hợp ngày nay), thì những cuộc nổi dậy lẻ tẻ thuộc các bản trong vùng cũng làm cho quân đội pháp rất lúng túng và lo sợ, phải lâu lắm mới dẹp yên được, bởi không dễ gì dẹp yên được một đội quân nhỏ, chỉ có chừng hơn chục người, luôn tập kích tiêu diệt lính Pháp và tay sai vào những nơi vắng vẻ, hiểm trở nhất. Bị truy lùng gắt gao, đội quân này thường chạy vào ẩn nấp ở trong Đống. Những khu rừng Đống thường là những khu rừng rậm rạp nhất, âm u, hẻo lánh và nguy hiểm nhất, khiến quân Pháp không dám tấn công truy lùng vào trong Đống được, do vậy Đống là nơi ẩn lánh an toàn nhất của các nghĩa binh chống Pháp. Từ trong Đống, đêm đêm những nghĩa binh này lại tỏa ra các bản để trừng trị những trưởng bản, những kẻ giàu có, những người có chức có quyền theo Pháp, áp bức dân bản, thậm chí tiến công cả những đồn của quân Pháp đóng trên khu vực… đã khiến quân đội Pháp và bọn tay sai trong vùng rất khiếp sợ, chúng gọi những nghĩa binh này là “Xấc Đống” (nghĩa là “Giặc trong rú mồ”). Hai từ “Xấc Đống” còn mãi đến ngày nay, nhiều người già vẫn không quên được chuyện “Xấc Đống” một thời của mường bản đã làm cho giặc Pháp luôn lo sợ…

  
dong
 Đống Lan của bản Khi, xã Châu Cường, huyện Quỳ Hợp - Một cánh rừng còn nguyên vẹn cho đến tận hôm nay 

Đống đã góp phần bảo vệ và lưu giữ những cánh rừng cho bản mường một cách tự giác nhất. Có bao nhiêu bản của người Thái ở huyện Quỳ Hợp là có bấy nhiêu Đống. Tuy nhiên ngày nay, do nhiều lý do khác nhau, không phải Đống bản nào cũng còn xanh cây và thiêng như trước nữa. Có những bản đã không giữ được những bóng cây ở trong Đống của bản mình, nhưng cũng có đại đa số bản vẫn giữ được Đống của bản mình hầu như nguyên vẹn.

Như vậy là tâm linh đã có vai trò rất lớn trong việc lưu giữ những cánh rừng trước sự tàn phá của con người. Rất nhiều Đống trên địa bàn Quỳ Hợp còn giữ được nguyên vẹn những cây cổ thụ có tuổi khá cao, không ai dám xâm phạm, cho dù không có một người nào được giao nhiệm vụ canh giữ Đống. Những người dám vào trong Đống để làm những việc sai trái ngày nay không phải là không có, nhưng rất ít, đa số chỉ là người khác tộc Thái, nhưng họ đều bị “Thần Đống” trừng phạt rất nghiêm khắc. Có rất nhiều câu chuyện kể về việc người xâm phạm Đống bị “Thần Đống” trừng trị được lưu truyền trong dân gian nên ai ai cũng sợ.

Mới hay, xã hội nào cũng vậy, luật pháp sở dĩ được nghiêm minh chính là bởi con người chấp hành luật pháp ấy một cách tự giác nhất - bài học từ những cánh rừng mang tên “Đống” của người Thái cũng chính là như vậy.

 

Tác giả bài viết: Thái Tâm

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây